O bo liderado, nunha idea
Que é, por que fai falta e que ten que ver co bo goberno. Comeza polo sinxelo; os datos e as fontes están ao final, para quen queira entrar.
Liderar é unha actividade. Exércese cada día, en cada decisión e en cada conversa, e por iso pode facerse ben ou mal.
Durante moito tempo tratámolo como un trazo da persoa: tíñase ou non se tiña. Co goberno das organizacións pasou algo parecido. Primeiro houbo goberno. Cando se viu que non abondaba, naceu o bo goberno, con regras para saber cando se fai ben.
Un bo goberno, porén, non garante un bo liderado. Unha organización pode ter todas as súas regras en orde e estar mal dirixida. Ese oco é a razón de ser destes principios.
Por iso apelan ao factor humano: ao que fai quen dirixe coas persoas que dirixe. Aí decídese o éxito de calquera organización, e aí non chega ningunha norma.
Que é o bo liderado
Liderar ben é superar os obxectivos facendo medrar as persoas.
Primeiro medran as persoas, e por iso se superan os obxectivos. Quen procura resultados desgastando o seu equipo conségueos unha vez; quen fai medrar o seu equipo conségueos cada ano, e cada vez máis lonxe.
Para quen dirixe persoas ou está a piques de facelo, e responde de resultados. Conta o peso das decisións, máis ca o cargo: vale para un equipo de seis persoas e para unha empresa de seiscentas.
Son condutas que o equipo pode observar, ordenadas en sete principios, e coas que calquera pode poñerse a proba.
Por que fai falta
As empresas xa teñen regras, e cúmprenas. Aínda así, os grandes fracasos seguen chegando. Tres datos explícano.
do seu código de bo goberno cumpren de media as empresas cotizadas españolas. As regras séguense.
CNMV, 2025 [22]Así estaba o consello de Enron no ano 2000, entre os cinco mellores dos Estados Unidos. Ao ano seguinte, a empresa quebrara.
Senado dos EUA, 2002 [18]da diferenza de compromiso entre equipos explícaa quen os dirixe. O que pasa depende desa persoa.
Gallup, 2015 [11]As regras non se cumpren soas: alguén as cumpre, as fai cumprir ou as baleira. Ese alguén é quen dirixe.
E o bo goberno, que é?
Se nunca te achegaches ao tema, abonda con isto: o bo goberno son as regras do xogo dunha organización, e o bo liderado, a maneira de xogalo cada día.
As regras do xogo
- Quen decide que.
- Quen vixía que se cumpra.
- A quen se lle render contas.
- Que se protexe, pase o que pase.
Escríbese en leis, códigos e estatutos. Lévao o consello, ou quen administra.
Como se xoga
- Que se di na reunión do luns.
- Que pasa cando chega unha mala noticia.
- A quen se prepara para o relevo.
- Que se premia de verdade.
Vese na conduta de quen dirixe. Exérceo calquera que teña un equipo.
Unha organización sostense coma un triángulo. O bo goberno é a base; a xestión e o liderado, os dous lados que se erguen sobre ela. Cada lado responde a unha pregunta distinta, aínda que a miúdo as conteste a mesma persoa.
- A baseGoberno
- Que se debe protexer, decidir e supervisar.
- Procura unha dirección lexítima e sostible.
- Un ladoXestión
- Como se organizan os recursos e a execución.
- Procura eficiencia e cumprimento.
- Un ladoLiderado
- Como se mobilizan o criterio e a conduta das persoas.
- Procura capacidade colectiva para actuar.
Como encaixan os dous
Cruza as regras coa conduta de quen dirixe. Só arriba á dereita din o mesmo; abaixo á dereita está o risco que non se ve.
Hai bo liderado e faltan regras. Funciona mentres está quen dirixe; cando marcha, non queda nada que o sosteña.
Risco: a sucesiónAs regras din o que hai que facer e a conduta faino. É o que dura e o que se busca.
O obxectivoNin regras nin bo liderado. O problema vese a simple vista, e por iso pódese corrixir.
Risco: visibleConsello, comisións e código en orde, e unha conduta que non os segue. Enron estaba aquí.
Risco: oculto, o máis caroPreguntas frecuentes
Que é o bo liderado?
Liderar ben é superar os obxectivos facendo medrar as persoas. Primeiro van as persoas: cando medran, os resultados chegan máis lonxe do previsto, e duran.
Por que superar os obxectivos, e non só alcanzalos?
Porque obter resultados é o chan: obtéñense aínda que non se chegue ás metas. O bo liderado aspira a ir máis alá do que se propuxo, e conségueo a través das persoas.
Pódese aprender o bo liderado?
Si, con condicións. A metaanálise máis ampla dispoñible atopa que o adestramento en liderado se transfire ao posto cando hai práctica, espazamento e retroalimentación. Na alta dirección esa transferencia é máis feble.
Que relación ten co bo goberno?
O bo goberno fixa as regras dunha organización; o bo liderado decide se se cumpren cando ninguén mira. Na maioría das empresas, que non teñen consello, o bo goberno é directamente a conduta de quen as dirixe.
Para afondar
O estudo, os marcos de bo goberno e os datos, pregados. Ábreos só se che interesan.
Do bo goberno ao bo liderado, contado enteiroDa crise de gobernanza de 1989 aos Principios, en cinco parágrafos coas súas fontes.
O bo goberno é unha idea consolidada. En 1989 o Banco Mundial falou por primeira vez dunha crise de gobernanza. En 1992 o Informe Cadbury levouno á empresa: o goberno corporativo é o sistema polo que as compañías se dirixen e se controlan. Despois chegaron os principios da OCDE, leis como a Sarbanes-Oxley, o Obxectivo 16 das Nacións Unidas e a norma internacional ISO 37000. En España, as cotizadas seguen de media o 88,2 % das recomendacións do seu código. [27][28][29][30][31][13][22]
E aínda así, os grandes fracasos ocorreron coa estrutura en regra. No ano 2000, a revista Chief Executive escolleu o consello de Enron entre os cinco mellores dos Estados Unidos; a finais de 2001, Enron quebrara. Wells Fargo e Boeing tamén tiñan consello, comisións, código e auditor, e as investigacións oficiais sinalaron a cultura e a conduta de quen dirixía. Jeffrey Sonnenfeld, de Yale, resumiuno en 2002 en Harvard Business Review, despois de comprobar que os consellos que fallaran seguían a maioría das normas aceptadas: o que distingue un consello é como traballan xuntos quen o forman. [18][19][20][32]
As regras non se cumpren soas. Alguén as cumpre, as fai cumprir ou as baleira: quen dirixe. O directivo concreto explica unha parte significativa de como inviste, se financia e se organiza unha empresa, e quen dirixe un equipo explica polo menos o 70 % da varianza do compromiso entre equipos. Os propios estándares recoñéceno: a ISO 37000 pídelle ao órgano de goberno liderar a organización de forma ética e eficaz. [17][11][13]
Na maioría das organizacións, o bo goberno é unha persoa. O 99,8 % das empresas españolas son pemes, e máis da metade non ten asalariados. A maioría non ten consello nin comisións. O seu bo goberno é a conduta de quen as dirixe. [24]
De aí sae o bo liderado. O bo liderado é o bo goberno levado á conduta de quen dirixe persoas: principios que se poden cumprir, observar e esixir, como os dun código, no día a día dun equipo. As normas de bo goberno poñen o chan. Os Principios do Bo Liderado describen o que se ve enriba. [1]
Oito achados do estudoO que din os datos sobre regras, fracasos e quen dirixe.
- As regras xa existen, e cúmprense.
Desde 1989 o bo goberno pasou de concepto do Banco Mundial a lei, código e directiva. En España, as cotizadas seguen de media o 88,2 % das recomendacións do seu código.
[22] - Os propios estándares xa esixen liderado.
A ISO 37000 pídelle ao órgano de goberno liderar a organización «de forma ética e eficaz», e o regulador británico fai do conselleiro delegado o primeiro responsable de dar exemplo.
[13][14] - O mundo non chega a onde se propuxo.
Só o 15 % das metas dos Obxectivos de Desenvolvemento Sostible con datos vai por bo camiño. Outro 15 % retrocedeu desde 2015.
[25] - Os grandes fracasos tiñan a estrutura en regra.
Enron, Wells Fargo ou Boeing tiñan consello, comisións, código e auditor. As investigacións oficiais sinalan a cultura e a conduta de quen dirixía, e a investigación recente confirma que a composición do consello non abonda.
[18][19][20] - A fraude máis cara vén de arriba.
Cando a cometen propietarios ou directivos, a perda mediana é de 500.000 dólares, máis de oito veces a dun empregado.
[23] - O elo é quen dirixe.
O mánager explica polo menos o 70 % da varianza do compromiso entre equipos. En España só o 10 % dos empregados está comprometido.
[11][10] - A maioría das organizacións non ten consello.
O 99,8 % das empresas españolas son pemes, e máis da metade non ten asalariados. O seu bo goberno é a conduta de quen as dirixe.
[24] - O bo liderado adéstrase, con condicións.
O adestramento en liderado transfírese ao posto cando se practica e se espaza. Na alta dirección, esa transferencia é unhas catro veces máis feble.
[3]
Os principios do bo gobernoOs once da ISO 37000 e os seis capítulos do G20 e a OCDE.
ISO 37000: once principios [55]
- Propósito. A razón de ser da organización, que orienta todo o demais.
- Modelo de valor. Como xera, conserva e reparte valor, e para quen.
- Estratexia. O rumbo co que a organización cumpre o seu propósito.
- Supervisión. Vixiar que a organización rende e cumpre o previsto.
- Rendición de contas. Responder das decisións e dos seus efectos.
- Implicación das partes interesadas. Escoitar e ter en conta a quen a organización afecta.
- Liderado. Dirixir a organización de forma ética e eficaz, dando exemplo.
- Datos e decisións. Usar a información de forma responsable para decidir.
- Goberno do risco. Decidir que riscos se asumen e como se controlan.
- Responsabilidade social. Responder do impacto na sociedade e na contorna.
- Viabilidade e desempeño no tempo. Que a organización dure sen hipotecar o seu futuro.
G20 e OCDE: seis capítulos [29]
- Garantir a base dun marco eficaz de goberno corporativo.
- Os dereitos e o trato equitativo dos accionistas, e as funcións clave da propiedade.
- Investidores institucionais, mercados de valores e outros intermediarios.
- Divulgación de información e transparencia.
- As responsabilidades do consello.
- Sustentabilidade e resiliencia.
Nomes traducidos por nós; as descricións da ISO 37000 resumen cada principio coas nosas palabras.
Bo goberno e bo liderado, fronte a fronteQue ordena cada un, quen responde e onde está o seu límite.
| Bo goberno | Bo liderado | |
|---|---|---|
| Que ordena | Como se dirixe e se controla unha organización. | Como se conduce quen dirixe persoas. |
| A pregunta | Que se debe protexer, decidir e supervisar. | Como se mobilizan o criterio e a conduta das persoas. |
| Quen responde | O órgano de goberno: o consello ou quen administra. | Quen dirixe persoas, en calquera nivel da organización. |
| Onde se escribe | Leis, códigos, estatutos e normas como a ISO 37000. | Principios e condutas que se ven desde fóra. |
| Como se comproba | Informes, auditorías e o «cumprir ou explicar» dos códigos. | O que vive o equipo: sinais de conduta contrastados con quen os recibe. |
| A quen chega | Sobre todo ás grandes empresas e ás cotizadas. | A calquera organización, teña consello ou non. |
| Desde cando | Banco Mundial (1989) e Informe Cadbury (1992). | Cen anos de ideas sobre como dirixir; estes principios, en 2026. |
| O seu límite | As regras non se cumpren soas. | Sen regras, todo depende de quen dirixa en cada momento. |
Cada principio, coa súa parella na ISO 37000
| Propósito | Propósito · Estratexia |
| Preparación | Liderado |
| Confianza | Supervisión · Datos e decisións |
| Crecemento | Modelo de valor · Viabilidade e desempeño no tempo |
| Perdurabilidade | Viabilidade e desempeño no tempo · Responsabilidade social |
| Conciencia | Rendición de contas · Goberno do risco |
| Coherencia | Liderado · Implicación das partes interesadas |
Correspondencia proposta por nós.
Da norma á condutaCada esixencia de bo goberno, coa conduta que a cumpre e unha pregunta para a próxima reunión.
| O que pide a norma | A conduta que a fai verdade | A pregunta para a próxima reunión |
|---|---|---|
| Transparencia | Que as malas noticias soban axiña e quen as trae non pague por iso. | Cal foi a última mala noticia que me chegou tarde, e por que? |
| Independencia do consello | Que alguén na sala diga que non, e que iso se agradeza. | Cando votamos algo sen unanimidade por última vez? |
| Rendición de contas | Que quen dirixe pida contas do seu propio exemplo, ademais dos resultados dos demais. | Quen pode dicirme á cara o que fago mal? |
| Canle de denuncias | Que usala non dea medo, porque xa se viu que pasa cando alguén fala. | Que lle pasou á última persoa que levantou a man? |
| Avaliación do consello | Que se faga para aprender, con alguén de fóra, e que cambie algo. | Que cambiamos despois da última avaliación? |
| Diversidade | Que as voces distintas cambien decisións, máis alá da foto. | Que decisión cambiou porque alguén pensaba distinto? |
| Información de sustentabilidade | Que o que se reporta coincida co que se premia. | Premiamos o mesmo que publicamos? |
Cinco responsabilidades do conselloComo pode un consello supervisar o liderado sen pretensión de norma.
- Definir
Que significa liderar ben aquí e que capacidades esixe a estratexia. Sen catálogos xenéricos.
- Aliñar
Se a selección, os ascensos, os incentivos e os obxectivos premian a conduta que se declara, ou a contraria.
- Observar
Con varias miradas á vez: a do líder, a do seu equipo, a conduta observable e os resultados no seu contexto.
- Desenvolver
Con práctica, retroalimentación e seguimento. O que conta é o cambio de conduta, máis que as horas de curso.
- Responder
Actuar cando o sistema tolera condutas incompatibles cos valores, aínda que dean resultados.
Sinais, mellor ca unha notaQue mirar para saber se o liderado vai ben antes de que se note nas contas.
| Que mirar | Sinais que avisan | Sinais que confirman |
|---|---|---|
| Voz | Calidade do debate, discrepancias que se expresan | Problemas que non soben, sorpresas tardías |
| Desenvolvemento | Retroalimentación, delegación, mobilidade interna | Ascensos internos, sucesores preparados, retención |
| Execución | Claridade de prioridades, decisións a tempo | Obxectivos cumpridos, velocidade de adaptación |
| Relacións | Confianza, seguridade para falar | Conflitos enquistados, rotación evitable |
| Sustentabilidade | Carga de traballo, descanso, límites | Absentismo, desgaste, baixas |
| Integridade | Coherencia, decisións baixo presión | Incumprimentos, condutas sancionadas |
Cen anos de ideas sobre como dirixirO que en cada época se entendía por bo líder, en paralelo ao bo goberno.
- 1910-1930
A xestión científica
- 1911 Taylor, «The Principles of Scientific Management»: medir e estandarizar cada tarefa [33]
- 1916 Fayol: prever, organizar, mandar, coordinar e controlar [34]
- Aínda non hai regras de bo goberno.
Bo líder era quen organiza o traballo e controla que se faga con eficiencia.
- 1930-1950
As relacións humanas e os trazos
- 1933 Mayo, tras os estudos de Hawthorne: o grupo e a atención pesan no rendemento [35]
- 1948 Stogdill revisa 124 estudos: os trazos sós non explican o liderado [36]
- Aínda non hai regras de bo goberno.
Bo líder era alguén con certos trazos de carácter, que ademais coida o clima do grupo.
- 1950-1970
Os estilos e a continxencia
- 1953 Estudos de Ohio State: consideración e estrutura, dúas dimensións da conduta [37]
- 1954 Drucker: a dirección por obxectivos [38]
- 1960 McGregor, teoría X e teoría Y: o que o xefe cre da súa xente cambia como dirixe [39]
- 1964 Blake e Mouton, a grella xerencial: tarefa e persoas á vez [40]
- 1967 Fiedler: ningún estilo serve para todas as situacións [41]
- 1969 Hersey e Blanchard: o estilo axústase á madureza do equipo [42]
- Aínda non hai regras de bo goberno.
Bo líder era quen fixa obxectivos e adapta o seu estilo, entre a tarefa e as persoas, a cada situación.
- 1970-1990
O servizo, a transformación e a calidade
- 1970 Greenleaf, liderado de servizo: a proba é se quen te segue medra [43]
- 1978 Burns: liderado transaccional e transformacional [44]
- 1985 Bass: o liderado que leva máis alá do esperado [45]
- 1986 Deming: a calidade depende do sistema que deseña a dirección [46]
- 1989 O Banco Mundial fala dunha crise de gobernanza [27]
Bo líder era quen inspira e transforma o seu equipo, ou quen o serve para que medre.
- 1990-2002
A aprendizaxe, as emocións e as primeiras regras
Bo líder era quen aprende, xestiona as súas emocións e combina humildade con vontade.
- 2003-2015
A ética e a autenticidade
- 2003 George, liderado auténtico [51]
- 2005 Brown, Treviño e Harrison definen o liderado ético [16]
- 2005 Avolio e Gardner: o desenvolvemento do liderado auténtico [52]
- 2015 Gallup: quen dirixe explica polo menos o 70 % do compromiso entre equipos [11]
- 2015 Obxectivo 16 da ONU e código de bo goberno da CNMV [31]
Bo líder era quen se coñece, é coherente e fai visible a ética no que decide.
- 2016-2026
A cultura chega ao consello
Bo líder era quen crea unha cultura na que se pode dicir a verdade e as persoas medran.
- Hoxe
Os Principios do Bo Liderado
Bo líder é quen supera os obxectivos facendo medrar as persoas: a conduta que fai verdade as regras.
«Bo líder era» resume como se entendía en cada época, e é unha lectura nosa a partir das obras citadas.
O estudo completo e as fontes«Del Buen Gobierno al Buen Liderazgo» (en castelán), con 79 fontes e licenza CC BY 4.0.
Ler o estudo completo (en castelán)
- Informe (2026). Del Buen Gobierno al Buen Liderazgo, versión 2.0, 12 capítulos e 79 fontes. Licenza CC BY 4.0 (en castelán). inusual.com
- CNMV (2025). Informe de gobierno corporativo de las entidades emisoras. Ejercicio 2024. cnmv.es
- ISO (2021; confirmada tras a revisión de 2026). ISO 37000:2021 Governance of organizations — Guidance, principio 6.7, «Leadership». iso.org
- ISO/TC 309 (2021). ISO 37000 — the first ever international benchmark for good governance, os once principios. iso.org
- OCDE (2023). G20/OECD Principles of Corporate Governance; Recomendación OECD/LEGAL/0413. oecd.org
- Committee on the Financial Aspects of Corporate Governance (1992). Report (Informe Cadbury), apartado 2.5. ecgi.global
- Banco Mundial (1989). Sub-Saharan Africa: From Crisis to Sustainable Growth, p. 60. worldbank.org
- Financial Reporting Council (2024; actualizada o 3/6/2026). Corporate Governance Code Guidance. frc.org.uk
- Nacións Unidas (2026). The Sustainable Development Goals Report 2026. unstats.un.org
- Senado dos EUA, Permanent Subcommittee on Investigations (2002). The Role of the Board of Directors in Enron's Collapse, S. Prt. 107-70. govinfo.gov
- Wells Fargo Board of Directors (2017). Sales Practices Investigation Report. ucla.edu
- Committee on Transportation and Infrastructure, Cámara de Representantes dos EUA (2020). Informe final sobre o Boeing 737 MAX. house.gov
- ACFE (2024). Occupational Fraud 2024: A Report to the Nations. acfe.com
- Beck, R. e Harter, J. (2015). Managers account for 70% of variance in employee engagement. Gallup Business Journal. gallup.com
- Gallup (2026). State of the Global Workplace: 2026 Report. gallup.com
- Ministerio de Industria e Turismo (2026). Cifras PYME, datos de xullo de 2026. ipyme.org
- Muir, W. M. (1996). Group selection for adaptation to multiple-hen cages: Selection program and direct responses. Poultry Science, 75(4), 447-458. doi.org/10.3382/ps.0750447
- Woolley, A. W., Chabris, C. F., Pentland, A., Hashmi, N. e Malone, T. W. (2010). Evidence for a collective intelligence factor in the performance of human groups. Science, 330(6004), 686-688. doi.org/10.1126/science.1193147
- Lacerenza, C. N., Reyes, D. L., Marlow, S. L., Joseph, D. L. e Salas, E. (2017). Leadership training design, delivery, and implementation: A meta-analysis. Journal of Applied Psychology, 102(12), 1686-1718. doi.org/10.1037/apl0000241
Bo Liderado (2026). O concepto: que é o bo liderado e que ten que ver co bo goberno. Versión 1.0. buenliderazgo.org/gl/concepto/. Licenza CC BY 4.0.